विशेष शालेय स्वच्छता मोहीम २०२६: महाराष्ट्र शासनाचे नवीन परिपत्रक जारी
महाराष्ट्र राज्यातील सर्व शाळांमध्ये शालेय परिसर स्वच्छ, सुंदर, सुरक्षित आणि विद्यार्थ्यांसाठी आनंददायी बनविण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र शासनाच्या शालेय शिक्षण विभागाने “चला शाळेत जाऊ या… विशेष शालेय स्वच्छता मोहीम” राबविण्याबाबत शासन परिपत्रक जारी केले आहे.
दिनांक १६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जारी करण्यात आलेल्या या परिपत्रकानुसार, दिवाळीच्या कालावधीचा सकारात्मक उपयोग करून शाळांची स्वच्छता, सुशोभीकरण, किरकोळ दुरुस्ती आणि शैक्षणिक वातावरण सुधारण्यावर भर देण्यात आला आहे.
या मोहिमेत शाळा व्यवस्थापन समिती, शिक्षक, पालक, माजी विद्यार्थी, ग्रामस्थ आणि स्थानिक समुदायाचा सहभाग अपेक्षित आहे.
विशेष शालेय स्वच्छता मोहीम २०२६: महत्त्वाचे तपशील
- मोहिमेचे नाव: चला शाळेत जाऊ या… विशेष शालेय स्वच्छता मोहीम
- शासन विभाग: शालेय शिक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन
- शासन परिपत्रक दिनांक: १६ ऑक्टोबर २०२६
- पहिला टप्पा: १८ ते २४ ऑक्टोबर २०२६
- दुसरा टप्पा: २५ ते ३१ ऑक्टोबर २०२६
- अंमलबजावणी: राज्यातील सर्व शाळा
- मुख्य उद्देश: शाळांची स्वच्छता, सुरक्षितता, सुशोभीकरण आणि शैक्षणिक वातावरण सुधारणे.
विशेष शालेय स्वच्छता मोहिमेचे उद्दिष्ट काय आहे?
या मोहिमेच्या माध्यमातून शाळा आणि शाळेच्या परिसरात स्वच्छता व सुव्यवस्था निर्माण करण्यासोबतच विद्यार्थ्यांमध्ये स्वच्छतेची सवय, पर्यावरण संवर्धनाची जाणीव आणि श्रमप्रतिष्ठेचे महत्त्व रुजविण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.
मोहिमेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत.
- शाळांमध्ये गुणवत्ता, संस्कार आणि स्वच्छता यांचा समन्वय साधणे.
- शाळा व शालेय परिसराची सखोल स्वच्छता करून सुरक्षित वातावरण निर्माण करणे.
- विद्यार्थ्यांमध्ये स्वच्छता आणि पर्यावरण संवर्धनाची भावना विकसित करणे.
- पालक, ग्रामस्थ, माजी विद्यार्थी आणि स्थानिक समुदायाचा शाळेच्या विकासातील सहभाग वाढविणे.
- शाळेचे वातावरण आनंददायी, सर्जनशील आणि अध्ययन-अध्यापनासाठी पोषक बनविणे.
मोहिमेचे दोन टप्पे आणि कालावधी
टप्पा १: नियोजन व पूर्वतयारी
कालावधी: १८ ते २४ ऑक्टोबर २०२६
पहिल्या टप्प्यात शाळांनी स्वच्छता मोहिमेच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी नियोजन आणि पूर्वतयारी करायची आहे.
या कालावधीत पुढील कामांना प्राधान्य द्यावे.
- शाळा व्यवस्थापन समितीची विशेष बैठक आयोजित करणे.
- शिक्षक, पालक, ग्रामस्थ आणि माजी विद्यार्थ्यांच्या सहभागाचे नियोजन करणे.
- वर्गखोल्या, कार्यालय, प्रयोगशाळा, ग्रंथालय आणि संगणक कक्षाची पाहणी करणे.
- स्वच्छतागृहे, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था आणि क्रीडांगणाची स्थिती तपासणे.
- स्वच्छता, दुरुस्ती आणि सुशोभीकरणासाठी आवश्यक कामांची यादी तयार करणे.
- अनावश्यक व निरुपयोगी साहित्याचे वर्गीकरण करणे.
- शाळानिहाय कृती आराखडा तयार करणे.
टप्पा २: प्रत्यक्ष स्वच्छता व दुरुस्तीची कामे
कालावधी: २५ ते ३१ ऑक्टोबर २०२६
दुसऱ्या टप्प्यात शाळांमध्ये प्रत्यक्ष स्वच्छता, देखभाल आणि आवश्यक किरकोळ दुरुस्तीची कामे करायची आहेत.
१. शाळेची सखोल स्वच्छता
वर्गखोल्या, कार्यालय, प्रयोगशाळा, ग्रंथालय आणि संगणक कक्ष यांची सखोल साफसफाई करावी. तसेच फरशी, भिंती, दरवाजे, खिडक्या, छत आणि पंखे स्वच्छ करावेत.
२. स्वच्छतागृहे आणि हात धुण्याची ठिकाणे
शाळेतील स्वच्छतागृहे आणि हात धुण्याच्या जागांची विशेष स्वच्छता करावी.
३. पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था
पिण्याच्या पाण्याच्या टाक्या आणि पाणीपुरवठा व्यवस्थेची स्वच्छता करावी.
४. शालेय परिसर आणि क्रीडांगण
शाळेचे प्रवेशद्वार, परिसर आणि क्रीडांगणातील कचरा व अनावश्यक वस्तू हटवाव्यात. कचऱ्याचे योग्य वर्गीकरण करण्यासाठी व्यवस्था करावी.
५. डास आणि कीटक प्रतिबंधक उपाय
डास, कीटक आणि आरोग्यविषयक समस्या निर्माण करणाऱ्या बाबी दूर करण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना कराव्यात.
६. किरकोळ दुरुस्ती व देखभाल
विद्युत जोडणी, पाणीपुरवठा, स्वच्छतागृहे, फर्निचर, दरवाजे आणि खिडक्या यांची तपासणी करून आवश्यक किरकोळ दुरुस्ती करावी.
विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने धोकादायक विद्युत जोडणी, तुटलेले फर्निचर आणि इतर असुरक्षित भागांची तातडीने दुरुस्ती करणे आवश्यक आहे.
७. अनावश्यक साहित्य आणि भंगाराची विल्हेवाट
शाळेतील निरुपयोगी व अनावश्यक साहित्याचे वर्गीकरण करून शासनाच्या विहित कार्यपद्धतीनुसार त्याची विल्हेवाट लावावी. यासंदर्भात शालेय शिक्षण विभागाने १७ सप्टेंबर २०२६ रोजी दिलेल्या परिपत्रकातील सूचनांचे पालन करावे.
स्वच्छता मोहिमेसाठी निधी कुठून उपलब्ध होणार?
शासन परिपत्रकानुसार, या मोहिमेअंतर्गत सखोल स्वच्छता, किरकोळ देखभाल, दुरुस्ती आणि इतर अनुज्ञेय कामांसाठी शाळांना समग्र शिक्षा योजनेअंतर्गत दिल्या जाणाऱ्या एकत्रित शालेय अनुदानाचा (Composite School Grant) वापर करता येईल.
ताज्या घडामोडी (Live Updates)
मात्र, या मोहिमेसाठी स्वतंत्र अतिरिक्त निधी उपलब्ध करून दिला जाणार नाही.
अनुदानातून खर्च करताना संबंधित काम हे प्रचलित नियमांनुसार अनुज्ञेय बाबींमध्ये समाविष्ट आहे, याची मुख्याध्यापक आणि शाळा व्यवस्थापन समितीने खात्री करावी.
महत्त्वाची सूचना: या मोहिमेसाठी विद्यार्थ्यांकडून कोणत्याही स्वरूपाची अनिवार्य आर्थिक वर्गणी किंवा निधी गोळा करण्यात येऊ नये.
मोहिमेत लोकसहभाग महत्त्वाचा
शाळा ही केवळ शिक्षण देणारी संस्था नसून समाजाच्या विकासाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. त्यामुळे या मोहिमेत पुढील घटकांचा सक्रिय सहभाग अपेक्षित आहे.
- शाळा व्यवस्थापन समिती
- शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचारी
- पालक
- माजी विद्यार्थी संघ
- ग्रामस्थ
- स्थानिक लोकप्रतिनिधी
- स्वयंसेवी संस्था
- उपलब्ध असल्यास CSR व स्थानिक सामाजिक संस्था
“माझी शाळा, माझी जबाबदारी” या भावनेतून सर्वांनी एकत्र येऊन शाळेचा परिसर स्वच्छ, सुरक्षित आणि आकर्षक करण्यासाठी योगदान द्यावे, असे परिपत्रकात नमूद करण्यात आले आहे.
स्वच्छता मोहिमेची जबाबदारी कोणाची?
मोहिमेच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी शासनाने विविध स्तरांवरील अधिकाऱ्यांच्या जबाबदाऱ्या निश्चित केल्या आहेत.
- मुख्याध्यापक: शाळास्तरावरील संपूर्ण अंमलबजावणीची जबाबदारी.
- केंद्रप्रमुख: कार्यक्षेत्रातील शाळांना मार्गदर्शन करणे आणि अंमलबजावणीचा आढावा घेणे.
- गटशिक्षणाधिकारी: तालुकास्तरावर नियोजन, समन्वय आणि संनियंत्रण करणे.
- शिक्षणाधिकारी (प्राथमिक/माध्यमिक): जिल्हास्तरावर नियमित आढावा घेणे आणि उत्कृष्ट काम करणाऱ्या शाळांची नोंद ठेवणे.
- विभागीय शिक्षण उपसंचालक: विभागातील अंमलबजावणीचा आढावा घेऊन आवश्यक मार्गदर्शन करणे.
तसेच, प्रत्येक शाळेने मोहीम सुरू होण्यापूर्वी आणि पूर्ण झाल्यानंतरची छायाचित्रे जतन करावीत. यामध्ये वर्गखोल्या, शालेय परिसर, स्वच्छतागृहे, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था, क्रीडांगण आणि सुशोभीकरण केलेल्या जागांची छायाचित्रे समाविष्ट असावीत.
शासन परिपत्रक क्रमांक व अधिकृत माहिती
विशेष शालेय स्वच्छता मोहिमेसंदर्भातील शासन परिपत्रकाची माहिती पुढीलप्रमाणे आहे.
- विभाग: महाराष्ट्र शासन, शालेय शिक्षण विभाग
- परिपत्रक क्रमांक: संकीर्ण-२०२६/प्र.क्र. २७६ (ई-१८८७००७)/एसडी-१
- दिनांक: १६ ऑक्टोबर २०२६
- संकेतांक: 202610161449321649
अधिकृत शासन परिपत्रक महाराष्ट्र शासनाच्या www.maharashtra.gov.in या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.
महाराष्ट्र शासनाच्या या उपक्रमामुळे शाळांमधील स्वच्छता, सुरक्षितता, देखभाल आणि सुशोभीकरणाला चालना मिळणार आहे. दिवाळीच्या कालावधीत शिक्षक, पालक, विद्यार्थी, माजी विद्यार्थी आणि ग्रामस्थ यांच्या सहभागातून शाळांचे वातावरण अधिक स्वच्छ आणि अध्ययनासाठी अनुकूल बनविण्याचा या मोहिमेचा उद्देश आहे.
सर्व शाळांनी शासन परिपत्रकातील सूचनांनुसार नियोजन करून १८ ते ३१ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत मोहिमेची अंमलबजावणी करावी.
स्रोत: महाराष्ट्र शासन, शालेय शिक्षण विभागाचे दिनांक १६ ऑक्टोबर २०२६ रोजीचे शासन परिपत्रक.
Special School Cleanliness Campaign 2026, Maharashtra School Education Department GR, School Cleanliness Campaign Maharashtra, School Cleaning Drive 2026, Maharashtra Government Circular 16 October 2026, Composite School Grant, School Maintenance and Repair, School Campus Cleanliness,विशेष शालेय स्वच्छता मोहीम २०२६, शालेय स्वच्छता मोहीम शासन निर्णय, महाराष्ट्र शालेय शिक्षण विभाग परिपत्रक, शाळा स्वच्छता अभियान २०२६, शाळा व्यवस्थापन समिती, शालेय परिसर स्वच्छता, शालेय स्वच्छता अनुदान, महाराष्ट्र शासन परिपत्रक १६ ऑक्टोबर २०२६
