संविधान दिन: भारतीय संविधानाचा इतिहास, महत्त्व, अधिकार आणि कर्तव्ये – संपूर्ण माहिती

संविधान दिन (Constitution Day) दरवर्षी २६ नोव्हेंबर रोजी भारतात साजरा केला जातो. २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी भारतीय संविधान सभेने भारताचे संविधान अधिकृतपणे स्वीकारले, आणि त्यानंतर २६ जानेवारी १९५० पासून ते संपूर्ण देशात लागू झाले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सन्मानार्थ २०१५ पासून हा दिवस विशेष उत्साहात साजरा केला जातो. ‘भारताचे संविधान’ हे देशाचा सर्वोच्च कायदा असून ते जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान आहे. यामध्ये नागरिकांचे अधिकार, कर्तव्ये आणि शासनाची कार्यपद्धती स्पष्ट केली आहे.

भारतीय संविधान: एक राष्ट्रीय ग्रंथ आणि लोकशाहीचा कणा

कोणत्याही देशाचा कारभार सुरळीत चालण्यासाठी काही मूलभूत नियम आणि कायद्यांची आवश्यकता असते. भारतासारख्या विशाल, विविधतेने नटलेल्या आणि लोकशाही मानणाऱ्या देशासाठी तर अशा नियमावलीचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. ही नियमावली म्हणजेच ‘भारताचे संविधान’ (Constitution of India). आज आपण संविधान दिन, त्याचा इतिहास, निर्मितीचा प्रवास आणि संविधानातील तरतुदी यांची सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

संविधान दिन २६ नोव्हेंबरलाच का? (Why 26 November?)

भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळाले. परंतु, स्वतंत्र भारताचा राज्यकारभार चालवण्यासाठी आपल्याकडे स्वतःचा कायदा नव्हता. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर देशाला एका सूत्रात बांधण्यासाठी संविधानाची गरज होती.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखालील मसुदा समितीने अथक परिश्रम घेऊन संविधानाचा मसुदा तयार केला. अनेक चर्चा, वादविवाद आणि सुधारणांनंतर २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेने हे संविधान स्वीकारले. या ऐतिहासिक दिवसाचे स्मरण म्हणून भारत सरकारने २०१५ साली, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या १२५ व्या जयंती वर्षाच्या निमित्ताने, २६ नोव्हेंबर हा दिवस ‘संविधान दिन’ (Samvidhan Din) म्हणून घोषित केला. त्यापूर्वी हा दिवस ‘राष्ट्रीय कायदा दिन’ म्हणून ओळखला जात असे.

संविधान निर्मितीची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (Historical Background)

भारतीय संविधानाची निर्मिती ही एक रात्रीत झालेली प्रक्रिया नव्हती. त्याला एक मोठी ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे.

• कॅबिनेट मिशन (१९४६): दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटनने भारताला स्वातंत्र्य देण्याचे ठरवले. यासाठी १९४६ मध्ये ‘कॅबिनेट मिशन’ भारतात आले. या मिशनच्या शिफारशीनुसार ‘संविधान सभा’ (Constituent Assembly) स्थापन करण्यात आली.
• संविधान सभा: या सभेमध्ये भारतातील विविध प्रांतांचे आणि संस्थानिकांचे प्रतिनिधी होते. एकूण ३८९ सदस्य सुरुवातीला निश्चित करण्यात आले होते, परंतु फाळणीनंतर ही संख्या २९९ झाली.
• पहिली बैठक: संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झाली. डॉ. सचिदानंद सिन्हा हे हंगामी अध्यक्ष होते, तर नंतर डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची संविधान सभेचे कायमस्वरूपी अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि मसुदा समिती (Drafting Committee)

संविधान निर्मितीच्या प्रक्रियेत सर्वात महत्त्वाची भूमिका ‘मसुदा समिती’ची होती. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी या समितीची स्थापना झाली. या समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी जगातील विविध देशांच्या राज्यघटनांचा (उदा. अमेरिका, ब्रिटन, आयर्लंड, कॅनडा, फ्रान्स इ.) सखोल अभ्यास केला. त्यातील चांगल्या बाबी भारतीय परिस्थितीनुसार स्वीकारल्या. त्यांच्या अफाट ज्ञानामुळे आणि तर्कशुद्ध मांडणीमुळे त्यांना ‘भारतीय संविधानाचे शिल्पकार’ (Architect of Indian Constitution) म्हटले जाते.

संविधान तयार करण्यासाठी लागलेला वेळ:
संविधान पूर्ण करण्यासाठी एकूण २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवस लागले. या काळात एकूण ११ सत्रे झाली आणि मसुद्यावर ११४ दिवस चर्चा झाली.

भारतीय संविधानाची उद्देशिका (Preamble)

संविधानाची सुरुवात ‘उद्देशिके’ने होते, ज्याला आपण ‘प्रास्ताविक’ किंवा ‘सरनामा’ असेही म्हणतो. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी मांडलेल्या ‘उद्दिष्टांच्या ठरावा’वर (Objective Resolution) ती आधारित आहे. उद्देशिका हे संविधानाचे सार आहे.

“आम्ही भारताचे लोक, भारताचे एक सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही गणराज्य घडविण्याचा व त्याच्या सर्व नागरिकास…”

या शब्दांचा अर्थ समजून घेणे महत्त्वाचे आहे:

1. सार्वभौम (Sovereign): भारत आता कोणाच्याही नियंत्रणाखाली नाही, तो आपले निर्णय घेण्यास स्वतंत्र आहे.
2. समाजवादी (Socialist): देशातील संपत्ती आणि साधनसंपत्तीचे वाटप न्याय्य पद्धतीने व्हावे.
3. धर्मनिरपेक्ष (Secular): भारताचा कोणताही ‘राज्य धर्म’ नाही. सर्व धर्मांना समान सन्मान आहे.
4. लोकशाही (Democratic): लोकांचे, लोकांनी आणि लोकांसाठी चालवलेले राज्य.
5. गणराज्य (Republic): देशाचा प्रमुख (राष्ट्रपती) हा वंशपरंपरेने (राजे-महाराजे यांच्याप्रमाणे) येत नाही, तर तो जनतेद्वारे निवडून दिला जातो.

नागरिकांचे मूलभूत अधिकार (Fundamental Rights)

संविधानाच्या ‘भाग ३’ मध्ये (कलम १२ ते ३५) नागरिकांना ६ प्रकारचे मूलभूत अधिकार देण्यात आले आहेत. हे अधिकार लोकशाहीचा पाया आहेत.

1. समानतेचा हक्क (Right to Equality): कायद्यासमोर सर्व समान आहेत. धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थान यावरून भेदभाव केला जाणार नाही. (कलम १४-१८)
2. स्वातंत्र्याचा हक्क (Right to Freedom): भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, एकत्र जमण्याचे स्वातंत्र्य, संघटना स्थापन करण्याचे स्वातंत्र्य, संचार स्वातंत्र्य, वास्तव्य स्वातंत्र्य आणि व्यवसाय स्वातंत्र्य. (कलम १९-२२)
3. शोषणाविरुद्धचा हक्क (Right against Exploitation): वेठबिगारी, मानवी तस्करी आणि बालमजुरी (१४ वर्षांखालील मुले) यावर बंदी. (कलम २३-२४)
4. धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क (Right to Freedom of Religion): कोणत्याही व्यक्तीला आपल्या पसंतीचा धर्म स्वीकारण्याचा, आचरण करण्याचा आणि प्रसार करण्याचा अधिकार आहे. (कलम २५-२८)
5. सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क (Cultural and Educational Rights): अल्पसंख्याक समाजाला त्यांची भाषा, लिपी आणि संस्कृती जपण्याचा अधिकार आहे. (कलम २९-३०)
6. संघटनात्मक उपायांचा हक्क (Right to Constitutional Remedies): जर वरीलपैकी कोणत्याही हक्काचे उल्लंघन झाले, तर नागरिक थेट सर्वोच्च न्यायालयात किंवा उच्च न्यायालयात दाद मागू शकतात. डॉ. आंबेडकरांनी या हक्काला ‘संविधानाचा आत्मा आणि हृदय’ म्हटले आहे. (कलम ३२)

नागरिकांची मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties)

फक्त हक्क मागून चालत नाही, तर देशाप्रती आपली काही कर्तव्येही असतात. १९७६ मध्ये ४२ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे संविधानात ‘भाग ४-अ’ (कलम ५१-अ) जोडण्यात आला, ज्यामध्ये मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश केला गेला. (सध्या एकूण ११ कर्तव्ये आहेत).

प्रमुख कर्तव्ये:

• संविधानाचे पालन करणे आणि त्याचे आदर्श, संस्था, राष्ट्रध्वज व राष्ट्रगीत यांचा आदर करणे.
• भारताचे सार्वभौमत्व, एकता आणि एकात्मता उन्नत ठेवणे आणि तिचे रक्षण करणे.
• देशाचे रक्षण करणे आणि आवाहन केले जाईल तेव्हा राष्ट्रीय सेवा बजावणे.
• सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे आणि हिंसाचाराचा त्याग करणे.
• नैसर्गिक पर्यावरणाचे (वने, सरोवरे, नद्या इ.) रक्षण करणे.
• वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि शोधकबुद्धी यांचा विकास करणे.
• ६ ते १४ वयोगटातील पाल्यांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे (हे ११ वे कर्तव्य २००२ मध्ये जोडले गेले).

भारतीय संविधानाची ठळक वैशिष्ट्ये (Salient Features)

जगातील इतर संविधानांच्या तुलनेत भारतीय संविधान अनेक अर्थांनी वेगळे आहे:

• सर्वात मोठे लिखित संविधान: मूळ संविधानात ३९५ कलमे, २२ भाग आणि ८ परिशिष्टे होती. आज अनेक दुरुस्त्यांनंतर ४४८+ कलमे, २५ भाग आणि १२ परिशिष्टे आहेत.
• ताठरता आणि लवचिकता यांचा संगम: आपल्या संविधानात काही बदल करणे खूप सोपे आहे (लवचिक), तर काही बदल करण्यासाठी विशेष बहुमताची गरज असते (ताठर).
• एकेरी नागरिकत्व: अमेरिकेसारख्या देशात राज्याचे आणि देशाचे वेगळे नागरिकत्व असते, पण भारतात आपण फक्त ‘भारतीय’ असतो.
• स्वतंत्र न्यायव्यवस्था: भारतातील न्यायालये सरकारच्या दबावाखाली काम करत नाहीत.
• प्रौढ मताधिकार: १८ वर्षे पूर्ण असलेल्या प्रत्येक भारतीय नागरिकाला मतदानाचा अधिकार आहे.

आजच्या पिढीसमोरील आव्हाने आणि संविधानाची भूमिका

प्रा. मोहिते यांनी त्यांच्या भाषणात अधोरेखित केल्याप्रमाणे, संविधानाने दिलेली लोकशाही मूल्ये टिकवणे हे आजच्या पिढीसमोरील मोठे आव्हान आहे.

१. सोशल मीडिया आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य:
आज माहितीचा स्फोट झाला आहे. सोशल मीडियामुळे प्रत्येकाला व्यक्त होण्याचे साधन मिळाले आहे, पण त्याचा वापर जबाबदारीने करणे गरजेचे आहे. फेक न्यूज (Fake News) आणि द्वेष पसरवण्यामुळे संविधानातील ‘बंधुता’ या तत्त्वाला तडा जाऊ शकतो.

२. वाढती आर्थिक विषमता:
संविधानाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये आर्थिक न्यायाची अपेक्षा व्यक्त केली आहे. मात्र, आजही श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील दरी वाढत आहे.

३. कायदेशीर साक्षरतेचा अभाव:
अनेक नागरिकांना त्यांचे हक्क माहीत असतात, पण कर्तव्यांचा विसर पडतो. किंवा उलट, गरिबांना त्यांच्या हक्कांचीच माहिती नसते. त्यामुळे संविधानाचा प्रसार तळागाळापर्यंत होणे गरजेचे आहे.

संविधानाबद्दल काही रंजक गोष्टी (Interesting Facts)

येथे काही फॅक्ट्स आहेत ज्या कदाचित तुम्हाला माहीत नसतील:

• हस्तलिखित प्रत: भारतीय संविधान हे टाईप केलेले किंवा छापलेले नव्हते. ते प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी आपल्या सुंदर हस्ताक्षरात (कॅलिग्राफी) लिहिले होते.
• चित्रे: संविधानाच्या प्रत्येक पानावर प्रसिद्ध चित्रकार नंदलाल बोस आणि त्यांच्या शिष्यांनी चित्रे काढली आहेत.
• वजन: मूळ संविधानाचे वजन जवळपास १३ किलो होते.
• सुरक्षितता: संविधानाची मूळ प्रत संसद भवनाच्या लायब्ररीमध्ये ‘हेलियम’ वायूने भरलेल्या बॉक्समध्ये सुरक्षित ठेवली आहे, जेणेकरून कागद खराब होऊ नये.
• स्वाक्षऱ्या: २४ जानेवारी १९५० रोजी २८४ सदस्यांनी संविधानाच्या प्रतीवर स्वाक्षऱ्या केल्या. सर्वात पहिली स्वाक्षरी पंडित जवाहरलाल नेहरूंची तर सर्वात शेवटची डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची होती.

भारतीय संविधान हा केवळ एक कायदेशीर दस्तावेज नाही, तर तो भारतीयांच्या आशा-आकांक्षांचा आरसा आहे. आज आपण ज्या स्वातंत्र्याचा, लोकशाहीचा आणि अधिकारांचा उपभोग घेत आहोत, ते केवळ या संविधानामुळेच शक्य झाले आहे.

२६ नोव्हेंबरचा ‘संविधान दिन’ आपल्याला आठवण करून देतो की, लोकशाही टिकवण्यासाठी सतत प्रयत्नशील राहणे गरजेचे आहे. विद्यार्थी म्हणून संविधानाचा अभ्यास करणे, आणि नागरिक म्हणून त्याचे पालन करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे. जेव्हा आपण संविधानाचा आदर करतो, तेव्हा आपण खऱ्या अर्थाने देशाचा आदर करत असतो.

चला तर मग, या संविधान दिनानिमित्त संकल्प करूया की आपण संविधानातील मूल्यांचे जतन करू आणि एक जबाबदार भारतीय नागरिक म्हणून देशाच्या प्रगतीत हातभार लावू.

FAQs (वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न)