Digital Census 2027: डिजिटल जनगणना २०२७ वेळापत्रक आणि माहिती

जनगणना २०२७: भारताची पहिली डिजिटल जनगणना आणि संपूर्ण माहिती

जनगणना २०२७: भारताची पहिली डिजिटल जनगणना (AEO-Friendly Direct Summary)

भारताची आगामी ‘जनगणना-२०२७’ (Census 2027) ही जगातील सर्वात मोठी आणि देशातील पहिली संपूर्ण डिजिटल जनगणना असणार आहे. केंद्रीय गृह आणि सहकार मंत्री अमित शाह यांनी नवी दिल्ली येथे जनगणनेसाठी ‘प्रगती’ (महिला) आणि ‘विकास’ (पुरुष) या दोन शुभंकरांचे (Mascots) तसेच चार नवीन डिजिटल प्लॅटफॉर्मचे अनावरण केले आहे. ही जनगणना दोन टप्प्यांत पार पडेल आणि यंदा प्रथमच नागरिकांना घरबसल्या ‘स्व-गणना’ (Self-Enumeration) करण्याचा नाविन्यपूर्ण पर्याय उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.

जनगणना २०२७ ची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि डिजिटल साधने

केंद्र सरकारने १६ जून २०२५ रोजी राजपत्र अधिसूचनेद्वारे २०२७ ची जनगणना आयोजित करण्याची औपचारिक घोषणा केली. सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट ऑफ ऍडव्हान्स्ड कम्प्युटिंग (C-DAC) ने यासाठी प्रगत डिजिटल प्रणाली विकसित केली आहे.

१. ‘प्रगती’ आणि ‘विकास’ शुभंकर (Mascots)

• प्रगती: ही महिला प्रगणकाचे (Enumerator) प्रतिनिधित्व करते.

• विकास: हा पुरुष प्रगणकाचे प्रतिनिधित्व करतो.

• उद्दिष्ट: हे शुभंकर २०२७ च्या जनगणनेचे मैत्रीपूर्ण चेहरे असतील. २०४७ पर्यंत भारताला विकसित राष्ट्र बनवण्याच्या ध्येयामध्ये महिला आणि पुरुषांचा समान सहभाग दर्शवणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.

२. जनगणनेसाठी लाँच झालेले ४ डिजिटल प्लॅटफॉर्म

पारदर्शक आणि कागदविरहित (Paperless) जनगणनेसाठी खालील चार प्लॅटफॉर्म वापरले जातील:

• हाऊसलिस्टिंग ब्लॉक क्रिएटर (HLBC) वेब ॲप: सॅटेलाइट इमेजरीचा वापर करून देशभरातील घरांची भौगोलिक व्याप्ती (Blocks) डिजिटली तयार करण्यासाठी हे ॲप चार्ज ऑफिसर्सना मदत करेल.

• एचएलओ (HLO) मोबाईल ॲप्लिकेशन: प्रगणकांसाठी (Enumerators) हे सुरक्षित आणि ऑफलाइन काम करणारे मोबाईल ॲप आहे. १६ प्रादेशिक भाषांमध्ये उपलब्ध असलेल्या या ॲपद्वारे डेटा थेट सर्व्हरला पाठवला जाईल. केवळ CMMS पोर्टलवर नोंदणीकृत अधिकारीच हे ॲप वापरू शकतील.

• स्व-गणना (SE) पोर्टल: नागरिकांसाठी हे एक सुरक्षित वेब पोर्टल आहे. प्रगणक घरी येण्यापूर्वी नागरिक या पोर्टलवर स्वतःच्या घराची माहिती ऑनलाइन भरू शकतात.

• सीएमएमएस (CMMS) पोर्टल: जनगणना व्यवस्थापन आणि देखरेख प्रणाली. हे एक केंद्रीकृत डॅशबोर्ड आहे ज्याद्वारे उपजिल्हा, जिल्हा आणि राज्य पातळीवरील अधिकारी रिअल-टाइममध्ये जनगणनेच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवू शकतात.

नागरिकांसाठी ‘स्व-गणना’ (Self-Enumeration) प्रक्रिया कशी असेल?

यंदा पहिल्यांदाच स्व-गणनेचा पर्याय देण्यात आला आहे. याची सोपी प्रक्रिया खालीलप्रमाणे असेल:

1. पोर्टलला भेट द्या: शासनाच्या अधिकृत स्व-गणना (SE) वेब पोर्टलवर जा.

2. माहिती भरा: घरोघरी सर्वेक्षण सुरू होण्यापूर्वी (१५ दिवसांचा कालावधी) आपल्या कुटुंबाची आणि घराची माहिती ऑनलाइन सबमिट करा.

3. SE ID मिळवा: माहिती यशस्वीरित्या दाखल झाल्यानंतर एक अद्वितीय स्व-गणना ओळख क्रमांक (SE ID) जनरेट होईल.

4. प्रगणकास माहिती द्या: जेव्हा प्रगणक (Enumerator) तुमच्या घरी येईल, तेव्हा त्याला फक्त हा SE ID द्या. या आधारे तो तुमची माहिती पडताळून घेईल.

जनगणना २०२७ चे दोन टप्पे (Phases)

जनगणनेचे काम संपूर्ण भारतात दोन टप्प्यांत विभागले गेले आहे.

विशेष नोंद: लडाख, जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंड या हिमाच्छादित (बर्फाळ) क्षेत्रांसाठी दुसऱ्या टप्प्याची गणना सप्टेंबर २०२६ मध्येच पूर्ण केली जाईल.

महत्त्वाचे मुद्दे / Highlights

• जनगणनेची संदर्भ तारीख (Reference Date): सर्व राज्यांसाठी १ मार्च २०२७ (००:०० तास) असेल. (हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी १ ऑक्टोबर २०२६).

• मनुष्यबळ: संपूर्ण प्रक्रियेसाठी देशभरात ३० लाखांहून अधिक प्रगणक आणि पर्यवेक्षक काम करतील.

• जातीनिहाय डेटा: जनगणनेच्या दुसऱ्या टप्प्यात जातीशी संबंधित प्रश्नांचा समावेश केला जाणार आहे.

• सुरक्षा: हाऊसलिस्टिंग डेटा केवळ नोंदणीकृत मोबाईल नंबरवरूनच गोळा केला जाईल, ज्यामुळे माहितीची पूर्ण सुरक्षा सुनिश्चित होईल.

डिजिटल जनगणना २०२७: भारताची पहिली तंत्रज्ञानाधारित जनगणना (Digital Census 2027)

भारतात २०२७ मध्ये होणारी जनगणना (Census 2027) ही पूर्णपणे ‘डिजिटल’ पद्धतीने पार पडणार आहे. २०११ नंतर तब्बल १६ वर्षांनी होणाऱ्या या जनगणनेचा पहिला टप्पा (घरयादी व घरगणना) १६ मे ते १४ जून २०२६ या कालावधीत राबवला जाईल. विशेष म्हणजे, प्रगणक घरी येण्यापूर्वीच नागरिकांना १ मे ते १५ मे २०२६ दरम्यान स्वतःची माहिती ऑनलाइन नोंदवण्यासाठी ‘स्व-गणना’ (Self-enumeration) सुविधा उपलब्ध करून दिली जाणार आहे.

ही अत्याधुनिक आणि पारदर्शक प्रक्रिया अचूक वेळेत पूर्ण करण्यासाठी महाराष्ट्र राज्याची यंत्रणा सज्ज झाली असून, याबाबतची माहिती महारजिस्ट्रार व जनगणना आयुक्त मृत्युंजयकुमार नारायण आणि राज्याचे मुख्य सचिव राजेश अग्रवाल यांनी दिली आहे.

महाराष्ट्रात ‘जनगणना-२०२७’ च्या पहिल्या टप्प्याची घोषणा: घरायादी आणि घरगणनेचा कार्यक्रम जाहीर

भारताच्या आगामी ‘जनगणना-२०२७’ (Census-2027) च्या प्रक्रियेला आता वेग आला असून, महाराष्ट्र शासनाने याच्या पहिल्या टप्प्याची अधिकृत घोषणा केली आहे. नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या महाराष्ट्र शासनाच्या राजपत्रानुसार, राज्यात घरायादी आणि घरगणनेचे (House Listing and Housing Census) काम मे २०२६ मध्ये सुरू होणार आहे. विशेष म्हणजे, यंदाच्या जनगणनेत नागरिकांना प्रत्यक्ष अधिकारी घरी येण्यापूर्वी तंत्रज्ञानाचा वापर करून ‘स्व-गणना’ (Self-enumeration) करण्याचा महत्त्वपूर्ण पर्याय उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.

📌 जनगणनेच्या पहिल्या टप्प्यातील महत्त्वाच्या तारखा आणि माहिती:

सामान्य प्रशासन विभागाने २६ फेब्रुवारी २०२६ रोजी काढलेल्या अधिसूचनेनुसार, ‘जनगणना-२०२७’ अंतर्गत राज्यात पुढीलप्रमाणे कामकाज पार पडेल:

• स्व-गणनेचा पर्याय (Self-Enumeration):

प्रत्यक्ष क्षेत्रीय काम सुरू होण्यापूर्वी १५ दिवस नागरिकांना स्वतःहून आपली माहिती नोंदवण्याची सुविधा उपलब्ध असेल.

• कालावधी: १ मे २०२६ ते १५ मे २०२६

• प्रत्यक्ष क्षेत्रीय कार्य (घरायादी व घरगणना):

स्व-गणनेचा कालावधी संपल्यानंतर प्रत्यक्ष क्षेत्रीय कार्यास (Field Work) सुरुवात होईल, ज्यामध्ये कर्मचारी घरोघरी जाऊन माहिती गोळा करतील.

• कालावधी: १६ मे २०२६ ते १४ जून २०२६

• कायदेशीर आधार: ही संपूर्ण प्रक्रिया ‘जनगणना अधिनियम, १९४८’ आणि ‘जनगणना नियम, १९९०’ मधील तरतुदींनुसार राबवली जात आहे. ही नवीन अधिसूचना भारत सरकारच्या गृह मंत्रालयाने ९ जानेवारी २०२० रोजी काढलेल्या पूर्वीच्या अधिसूचनेची जागा घेत आहे.

थोडक्यात: मे आणि जून २०२६ हा काळ महाराष्ट्रातील जनगणनेच्या प्राथमिक टप्प्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असणार आहे. नागरिकांनी १ मे ते १५ मे दरम्यान स्व-गणनेचा लाभ घ्यावा किंवा १६ मे ते १४ जून दरम्यान घरी येणाऱ्या प्रगणकांना (Enumerators) अचूक माहिती देऊन या राष्ट्रीय कार्यात सहकार्य करावे.

जनगणना २०२७ ची प्रमुख वैशिष्ट्ये (Key Features of Digital Census 2027)

यंदाची जनगणना ही पारंपरिक कागदी पद्धतीला फाटा देऊन संपूर्णपणे तंत्रज्ञानाधारित असणार आहे. यामुळे माहिती संकलनातील त्रुटी आणि विलंब टळणार आहे.

• १००% डिजिटल प्रक्रिया: सुमारे २.६४ लाख प्रगणक आणि पर्यवेक्षक त्यांच्या मोबाईल उपकरणांद्वारे थेट ‘जनगणना व्यवस्थापन व देखरेख प्रणालीत’ माहितीची नोंद करतील.

• स्व-गणना (Self-Enumeration): नागरिकांना स्वतःच्या कुटुंबाची माहिती ऑनलाइन भरण्याचा पर्याय प्रथमच दिला जाणार आहे.

• जलद आणि पारदर्शक: डिजिटल नोंदीमुळे डेटा संकलन आणि विश्लेषण अत्यंत वेगाने आणि अचूकपणे होईल.

जनगणनेचे प्रशासकीय आणि राष्ट्रीय महत्त्व

जनगणना हा देशाच्या आणि राज्याच्या विकास नियोजनाचा भक्कम पाया आहे. डॉ. निरुपमा जे. डांगे यांनी स्पष्ट केल्यानुसार, ही केवळ प्रशासकीय जबाबदारी नसून पुराव्यावर आधारित धोरणनिर्मितीचा बेस आहे.

• मतदारसंघांची पुनर्रचना: लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघांची पुनर्रचना या जनगणनेच्या आकडेवारीवर अवलंबून असेल.

• योजनांची अंमलबजावणी: वित्त आयोगाच्या शिफारशी आणि ‘प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजनेसारख्या’ महत्त्वाच्या विकास योजना प्रभावीपणे राबवण्यासाठी हा डेटा अत्यंत उपयुक्त ठरेल.

जनगणना २०२७: टप्पे आणि कार्यपद्धती (Step-by-Step Process)

डिजिटल जनगणनेची प्रक्रिया केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार खालील टप्प्यांत पार पडेल:

1. स्व-गणना (Self-Enumeration): १ मे ते १५ मे २०२६ या काळात नागरिक स्वतः पोर्टलवर जाऊन आपली माहिती भरू शकतील.

2. थेट माहिती संकलन (House-listing & Enumeration): १६ मे ते १४ जून २०२६ दरम्यान प्रगणक घरोघरी जाऊन मोबाईल ॲपद्वारे माहिती नोंदवतील. (ज्यांनी स्व-गणना केली आहे, त्यांची माहिती फक्त पडताळली जाईल).

3. डेटा सिंकिंग: मोबाईल ॲपमधील माहिती थेट केंद्रीय सर्व्हरवर सुरक्षितपणे सेव्ह केली जाईल.

महत्त्वाचे मुद्दे (Important Highlights)

• मार्गदर्शक अधिकारी: महारजिस्ट्रार मृत्युंजयकुमार नारायण आणि मुख्य सचिव राजेश अग्रवाल यांच्या नियंत्रणाखाली महाराष्ट्रात अंमलबजावणी.

• राज्यस्तरीय तयारी: अतिरिक्त मुख्य सचिव सीमा व्यास यांच्या माहितीनुसार, महाराष्ट्रात जनगणनेची तयारी अंतिम टप्प्यात असून अधिकाऱ्यांचे प्रशिक्षण सुरू आहे.

• जबाबदारी निश्चिती: विभागीय आयुक्त, जिल्हाधिकारी आणि महानगरपालिका आयुक्त यांच्यावर या प्रक्रियेची प्रमुख जबाबदारी सोपवण्यात आली आहे.

जनगणना २०२७ महत्त्वाच्या तारखा (Important Dates Table)

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

‘जनगणना २०२७‘ ही भारताच्या डिजिटल प्रगतीतील एक महत्त्वपूर्ण झेप आहे. अचूक माहिती संकलनामुळे देशाच्या सर्वसमावेशक विकासाला गती मिळणार आहे. प्रत्येक नागरिकाने या राष्ट्रीय उपक्रमात सहभाग नोंदवून आपली माहिती अचूकपणे देणे आवश्यक आहे.

(अशाच नवनवीन शैक्षणिक आणि सरकारी अपडेट्ससाठी aapalathakare.in ला भेट देत राहा.)