जनगणना 2027 : देशभरात लोकसंख्या गणनेचे वेळापत्रक जाहीर; 10 ते 24 जानेवारीदरम्यान स्व-गणनेची संधी!
भारताच्या आगामी जनगणना 2027 (Census 2027) संदर्भात केंद्र सरकारने महत्त्वाची अधिसूचना जारी केली आहे. केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या अंतर्गत भारताचे महारजिस्ट्रार आणि जनगणना आयुक्त कार्यालयाने 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी प्रसिद्ध केलेल्या राजपत्र अधिसूचनेनुसार, देशातील बहुतांश राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये दुसऱ्या टप्प्यातील लोकसंख्या गणनेचे (Population Enumeration) वेळापत्रक निश्चित करण्यात आले आहे.
या अधिसूचनेनुसार, 25 जानेवारी ते 28 फेब्रुवारी 2027 या कालावधीत घरोघरी जाऊन लोकसंख्या गणना केली जाणार आहे. त्यापूर्वी नागरिकांना 10 जानेवारी ते 24 जानेवारी 2027 या कालावधीत स्व-गणना (Self-Enumeration) करण्याची सुविधाही उपलब्ध करून दिली जाणार आहे.
विशेष म्हणजे, यावेळी नागरिकांना प्रत्यक्ष प्रगणक घरी येण्यापूर्वी स्वतःची माहिती नोंदविण्याची संधी मिळणार आहे. त्यामुळे जनगणना 2027 च्या प्रक्रियेकडे देशभरातील नागरिकांचे लक्ष लागले आहे.
या लेखामध्ये जनगणना 2027 चे नवीन वेळापत्रक, स्व-गणना सुविधा, लोकसंख्या गणनेचा कालावधी, संदर्भ दिनांक आणि कोणत्या राज्यांना ही अधिसूचना लागू आहे, याची सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.
जनगणना 2027 ची अधिकृत अधिसूचना काय सांगते?
केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या भारताचे महारजिस्ट्रार आणि जनगणना आयुक्त कार्यालयाने S.O. 5913(E) क्रमांकाची अधिसूचना 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी भारताच्या राजपत्रात (The Gazette of India) प्रसिद्ध केली आहे.
ही अधिसूचना जनगणना अधिनियम, 1948 मधील कलम 3 तसेच जनगणना नियम, 1990 मधील नियम 6A आणि 6D अंतर्गत जारी करण्यात आली आहे.
या अधिसूचनेद्वारे जनगणना 2027 च्या दुसऱ्या टप्प्यातील म्हणजेच लोकसंख्या गणनेचे (Population Enumeration – PE) वेळापत्रक जाहीर करण्यात आले आहे.
या टप्प्यामध्ये देशातील प्रत्येक व्यक्तीची वैयक्तिक माहिती, सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बाबींची नोंद केली जाणार आहे.
जनगणना 2027 : महत्त्वाचे Highlights
जनगणना 2027 चे दुसऱ्या टप्प्यातील वेळापत्रक
जनगणना 2027 च्या दुसऱ्या टप्प्यातील लोकसंख्या गणना दोन प्रमुख प्रक्रियांद्वारे पूर्ण केली जाणार आहे. यामध्ये प्रथम नागरिकांना स्व-गणनेची संधी दिली जाईल आणि त्यानंतर प्रगणक प्रत्यक्ष घरोघरी जाऊन माहिती संकलित करतील.
| प्रक्रियेचे नाव | कालावधी |
|---|---|
| स्व-गणना (Self-Enumeration) | 10 ते 24 जानेवारी 2027 |
| प्रत्यक्ष लोकसंख्या गणना | 25 जानेवारी ते 28 फेब्रुवारी 2027 |
| पुनरावलोकन फेरी (Revisional Round) | 1 ते 5 मार्च 2027 |
| जनगणनेचा संदर्भ दिनांक | 1 मार्च 2027 रोजी 00:00 वाजता |
महत्त्वाचे: स्व-गणना करण्यासाठी 15 दिवसांचा कालावधी उपलब्ध असेल. त्यानंतर घरोघरी जाऊन प्रत्यक्ष लोकसंख्या गणनेची प्रक्रिया सुरू होईल.
स्व-गणना (Self-Enumeration) म्हणजे काय?
जनगणना 2027 मधील एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे नागरिकांसाठी उपलब्ध करून दिली जाणारी स्व-गणना सुविधा.
स्व-गणना म्हणजे नागरिकांनी प्रगणक घरी येण्यापूर्वी स्वतःच्या कुटुंबाची आणि सदस्यांची आवश्यक माहिती ऑनलाइन पद्धतीने नोंदविणे.
यामुळे नागरिकांना घरबसल्या जनगणनेशी संबंधित माहिती भरण्याची संधी मिळणार आहे.
स्व-गणनेचा कालावधी : 10 जानेवारी 2027 ते 24 जानेवारी 2027.
या सुविधेमुळे पुढील फायदे अपेक्षित आहेत.
नागरिकांना स्वतःची माहिती ऑनलाइन नोंदविता येईल.
घरातील सदस्यांची माहिती एकाच वेळी भरता येईल.
माहिती नोंदविण्याची प्रक्रिया अधिक सुलभ होण्यास मदत होईल.
प्रत्यक्ष घरोघरी येणाऱ्या प्रगणकांना माहिती संकलित करताना मदत होऊ शकते.
डिजिटल पद्धतीने जनगणना प्रक्रियेत नागरिकांचा सहभाग वाढेल.
लक्षात ठेवा: स्व-गणना ही जनगणनेतील माहिती नोंदविण्याची सुविधा आहे. ती प्रत्यक्ष प्रगणकांकडून होणाऱ्या गणनेला आपोआप पर्याय ठरत नाही. स्व-गणना केल्यानंतर पडताळणी किंवा पुढील प्रक्रियेसाठी अधिकृत सूचनांचे पालन करावे लागेल.
स्व-गणनेसाठी कोणती माहिती भरायची, लॉगिन कसे करायचे आणि स्व-गणना पूर्ण झाल्यानंतर कोणता क्रमांक किंवा पावती मिळेल, याबाबतची सविस्तर मार्गदर्शक माहिती अधिकृत पोर्टलवर उपलब्ध झाल्यानंतर तपासावी.
घरोघरी जाऊन लोकसंख्या गणना कधी होणार?
स्व-गणनेचा कालावधी पूर्ण झाल्यानंतर 25 जानेवारी 2027 पासून प्रत्यक्ष लोकसंख्या गणनेला सुरुवात होणार आहे.ही प्रक्रिया 28 फेब्रुवारी 2027 पर्यंत चालणार आहे.या कालावधीत नियुक्त जनगणना प्रगणक (Enumerators) घरोघरी भेट देऊन कुटुंबातील सदस्यांची माहिती संकलित करतील.लोकसंख्या गणनेच्या प्रक्रियेत नागरिकांनी प्रगणकांना योग्य आणि अचूक माहिती देणे महत्त्वाचे आहे.जनगणना ही देशाच्या विकास नियोजनासाठी अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुटुंबाने या प्रक्रियेत सहकार्य करणे आवश्यक आहे.
Revisional Round म्हणजे काय? 1 ते 5 मार्चदरम्यान काय होणार?
जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेनंतर 1 मार्च ते 5 मार्च 2027 या कालावधीत पुनरावलोकन फेरी (Revisional Round) आयोजित केली जाणार आहे.
या फेरीचा उद्देश जनगणना प्रक्रियेदरम्यान राहिलेल्या नोंदी किंवा माहितीतील त्रुटी तपासण्याशी संबंधित असतो.
यामुळे लोकसंख्येची गणना अधिक अचूक आणि सर्वसमावेशक करण्यास मदत होते.
मात्र, या पुनरावलोकन फेरीत नेमकी कोणती कार्यपद्धती अवलंबली जाणार, याबाबतच्या सविस्तर सूचना संबंधित अधिकृत यंत्रणेकडून प्रसिद्ध होणे अपेक्षित आहे.
जनगणना 2027 चा Reference Date म्हणजे काय?
जनगणना प्रक्रियेमधील Reference Date म्हणजे संदर्भ दिनांक.
जनगणनेमध्ये एखाद्या व्यक्तीची माहिती कोणत्या निश्चित दिनांक आणि वेळेच्या आधारे ग्राह्य धरली जाणार आहे, हे या संदर्भ दिनांकाद्वारे निश्चित केले जाते.
30 ऑक्टोबर 2026 च्या अधिसूचनेनुसार:
याचा अर्थ असा की, संबंधित जनगणनेसाठी 1 मार्च 2027 रोजी मध्यरात्री 00:00 वाजताची वेळ संदर्भ म्हणून निश्चित करण्यात आली आहे.
कोणत्या राज्यांमध्ये हे वेळापत्रक लागू होणार नाही?
या अधिसूचनेमध्ये भारतातील सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचा समावेश करण्यात आला असला, तरी काही राज्ये आणि विशिष्ट भौगोलिक भागांना या वेळापत्रकातून वगळण्यात आले आहे.
| राज्य / केंद्रशासित प्रदेश | स्थिती |
|---|---|
| मणिपूर | पुढील अधिसूचना येईपर्यंत वगळलेले |
| गोवा | स्वतंत्र वेळापत्रक |
| उत्तर प्रदेश | स्वतंत्र वेळापत्रक |
| पंजाब | स्वतंत्र वेळापत्रक |
| उत्तराखंड | स्वतंत्र वेळापत्रक |
| लडाख | स्वतंत्र वेळापत्रक |
| हिमाचल प्रदेश | बर्फाच्छादित, असमकालिक भाग वगळलेले |
| जम्मू आणि काश्मीर | बर्फाच्छादित, असमकालिक भाग वगळलेले |
विशेष स्पष्टीकरण: वरील सर्व राज्ये आणि प्रदेशांमध्ये जनगणना होणार नाही, असा याचा अर्थ नाही. त्यांच्यासाठी स्वतंत्र अधिसूचना किंवा वेगळे वेळापत्रक लागू आहे.
विशेषतः गोवा, उत्तर प्रदेश, पंजाब आणि उत्तराखंडमधील बर्फाच्छादित नसलेल्या भागांसाठी यापूर्वी स्वतंत्र वेळापत्रक जाहीर करण्यात आले आहे. तसेच लडाख आणि काही बर्फाच्छादित भागांसाठीही स्वतंत्र व्यवस्था आहे.
जनगणना ही केवळ सरकारी आकडेवारी गोळा करण्याची प्रक्रिया नसून देशाच्या भविष्यातील विकासाचे नियोजन करण्यासाठी महत्त्वाचा आधार आहे.
नागरिकांनी पुढील बाबी लक्षात ठेवाव्यात.
स्व-गणना सुविधा सुरू होण्यापूर्वी अधिकृत पोर्टलवरील सूचना वाचाव्यात.
स्व-गणना करताना कुटुंबातील सर्व सदस्यांची अचूक माहिती नोंदवावी.
ऑनलाइन माहिती भरताना चुकीची किंवा अपूर्ण माहिती देऊ नये.
प्रत्यक्ष प्रगणक घरी आल्यास त्यांना आवश्यक सहकार्य करावे.
स्व-गणना पूर्ण केल्यानंतर मिळणारी पावती किंवा संदर्भ क्रमांक असल्यास तो जतन करावा.
जनगणनेबाबत सोशल मीडियावर प्रसारित होणाऱ्या अप्रमाणित लिंकवर वैयक्तिक माहिती भरू नये.
कोणत्याही संशयास्पद व्यक्तीला किंवा लिंकला बँक खाते, OTP किंवा पासवर्डसारखी माहिती देऊ नये.
ताज्या घडामोडी (Live Updates)
स्व-गणना करण्याची Step-by-Step प्रक्रिया
नागरिकांना स्व-गणना करण्यासाठी ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध करून दिली जाणार आहे. अधिकृत पोर्टलवर अंतिम प्रक्रिया आणि सूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतर नागरिकांना खालीलप्रमाणे माहिती नोंदविता येईल.
स्व-गणनेची संभाव्य प्रक्रिया :
भारताच्या अधिकृत जनगणना संकेतस्थळाला भेट द्या.
Census 2027 मधील Self-Enumeration या पर्यायाची निवड करा.
पोर्टलवर विचारलेली आवश्यक माहिती भरा.
कुटुंबातील सदस्यांची माहिती अचूकपणे नोंदवा.
भरलेली माहिती पुन्हा तपासून सबमिट करा.
उपलब्ध करून दिलेला संदर्भ क्रमांक किंवा पावती जतन करा.
प्रत्यक्ष जनगणना प्रक्रियेदरम्यान अधिकृत प्रगणकांच्या सूचनांचे पालन करा.
वरील प्रक्रिया ही प्राथमिक स्वरूपाची मार्गदर्शक माहिती आहे. प्रत्यक्ष लॉगिन पद्धत, आवश्यक तपशील, कागदपत्रे आणि पडताळणीची प्रक्रिया याबाबतची अंतिम माहिती सरकारच्या अधिकृत सूचनांनुसारच ग्राह्य धरावी.
जनगणना 2027 चे देशासाठी महत्त्व काय?
जनगणनेमधून मिळणारी माहिती देशाच्या सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय परिस्थितीचे चित्र स्पष्ट करण्यास मदत करते.
या माहितीचा उपयोग केंद्र सरकार, राज्य सरकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि विविध नियोजन यंत्रणांकडून केला जातो.
जनगणनेचे काही प्रमुख उपयोग पुढीलप्रमाणे आहेत.
शिक्षण नियोजन: शाळा, महाविद्यालये आणि शैक्षणिक सुविधांचे नियोजन.
आरोग्य सुविधा: रुग्णालये, आरोग्य केंद्रे आणि वैद्यकीय सुविधांची गरज निश्चित करणे.
लोकसंख्या नियोजन: ग्रामीण आणि शहरी भागातील लोकसंख्येचा अभ्यास.
सरकारी योजना: विविध विकास योजनांच्या नियोजनासाठी आधारभूत माहिती.
रोजगार व अर्थव्यवस्था: लोकसंख्येची सामाजिक व आर्थिक वैशिष्ट्ये समजून घेणे.
पायाभूत सुविधा: रस्ते, पाणीपुरवठा, वीज आणि इतर सुविधांचे नियोजन.
त्यामुळे जनगणना 2027 मध्ये प्रत्येक नागरिकाचा सहभाग महत्त्वाचा ठरणार आहे.
जनगणना 2027 : वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न 1 : भारताची जनगणना 2027 कधी होणार आहे?
उत्तर : जनगणना 2027 च्या दुसऱ्या टप्प्यातील लोकसंख्या गणना बहुतांश राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये 25 जानेवारी ते 28 फेब्रुवारी 2027 या कालावधीत होणार आहे.
प्रश्न 2 : जनगणना 2027 साठी स्व-गणना कधी सुरू होणार आहे?
उत्तर : नागरिकांसाठी स्व-गणनेची सुविधा 10 जानेवारी 2027 ते 24 जानेवारी 2027 या कालावधीत उपलब्ध राहणार आहे.
प्रश्न 3 : स्व-गणना (Self-Enumeration) म्हणजे काय?
उत्तर : प्रगणक घरी येण्यापूर्वी नागरिकांनी स्वतःच्या कुटुंबाची आणि सदस्यांची आवश्यक माहिती ऑनलाइन पद्धतीने नोंदविण्याच्या सुविधेला स्व-गणना म्हणतात.
प्रश्न 4 : जनगणना 2027 चा संदर्भ दिनांक कोणता आहे?
उत्तर : जनगणना 2027 साठी 1 मार्च 2027 रोजी मध्यरात्री 00:00 वाजता हा संदर्भ दिनांक निश्चित करण्यात आला आहे.
प्रश्न 5 : जनगणनेची पुनरावलोकन फेरी कधी होणार आहे?
उत्तर : लोकसंख्या गणनेनंतर 1 मार्च ते 5 मार्च 2027 या कालावधीत Revisional Round आयोजित करण्यात येणार आहे.
प्रश्न 6 : महाराष्ट्रात जनगणना 2027 कधी होणार आहे?
उत्तर : 30 ऑक्टोबर 2026 च्या अधिसूचनेनुसार महाराष्ट्राचा या वेळापत्रकात समावेश आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रात लोकसंख्या गणना 25 जानेवारी ते 28 फेब्रुवारी 2027 या कालावधीत होणार आहे. स्व-गणनेची सुविधा 10 ते 24 जानेवारी 2027 या कालावधीत उपलब्ध असेल.
प्रश्न 7 : जनगणना 2027 मध्ये कोणत्या राज्यांना या वेळापत्रकातून वगळण्यात आले आहे?
उत्तर : मणिपूर, गोवा, उत्तर प्रदेश, पंजाब, उत्तराखंड, लडाख तसेच हिमाचल प्रदेश आणि जम्मू-काश्मीरमधील बर्फाच्छादित असमकालिक भागांना या अधिसूचनेतील वेळापत्रकातून वगळण्यात आले आहे. त्यांच्यासाठी स्वतंत्र वेळापत्रक लागू आहे.
प्रश्न 8 : स्व-गणना केल्यानंतरही प्रगणक घरी येणार का?
उत्तर : स्व-गणना ही नागरिकांना उपलब्ध करून दिलेली अतिरिक्त सुविधा आहे. प्रत्यक्ष घरोघरी गणनेची प्रक्रिया अधिसूचनेनुसार सुरू राहणार आहे. स्व-गणना केल्यानंतरही पडताळणी किंवा पुढील प्रक्रियेसाठी प्रगणकांच्या अधिकृत सूचनांचे पालन करावे.
प्रश्न 9 : जनगणना 2027 ची माहिती कुठे मिळेल?
उत्तर : जनगणना 2027 संदर्भातील अधिकृत माहिती https://censusindia.gov.in/ या भारत सरकारच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध होईल.
भारताची जनगणना 2027 ही देशाच्या भविष्यातील विकास नियोजनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. केंद्र सरकारने 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी जारी केलेल्या नवीन अधिसूचनेमुळे दुसऱ्या टप्प्यातील लोकसंख्या गणनेचे वेळापत्रक स्पष्ट झाले आहे.
10 जानेवारी ते 24 जानेवारी 2027 या कालावधीत नागरिकांना स्व-गणनेची संधी मिळणार असून, 25 जानेवारी ते 28 फेब्रुवारी 2027 या कालावधीत घरोघरी जाऊन लोकसंख्या गणना केली जाणार आहे. त्यानंतर 1 ते 5 मार्च 2027 दरम्यान पुनरावलोकन फेरी पार पडणार आहे.
नागरिकांनी जनगणनेच्या या राष्ट्रीय प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग नोंदवावा आणि अधिकृत सूचनांचे पालन करावे.
ही महत्त्वाची माहिती आपल्या मित्रांना, शिक्षकांना, कर्मचारी वर्गाला आणि नागरिकांना नक्की शेअर करा.
ही बातमी WhatsApp आणि Telegram वर शेअर करा.
जनगणना 2027 चे वेळापत्रक जाहीर! 10 ते 24 जानेवारीदरम्यान स्व-गणनेची संधी आणि 25 जानेवारीपासून घरोघरी लोकसंख्या गणना. संपूर्ण माहिती वाचा आणि इतरांपर्यंत पोहोचवा.
