CTET आणि STET पात्रता निकषांमध्ये मोठा बदल होणार? NCTE कडून दोन तज्ज्ञ समित्यांची स्थापना; ITEP पदवीधरांना शिक्षक भरतीची संधी!
CTET STET Eligibility Criteria Revised 2026: शिक्षक होऊ इच्छिणाऱ्या उमेदवारांसाठी महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. राष्ट्रीय शिक्षक शिक्षण परिषद (NCTE) यांनी शिक्षक भरतीचे नियम तसेच केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET) आणि राज्य शिक्षक पात्रता परीक्षा (STET) यांच्या पात्रता निकषांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी दोन तज्ज्ञ समित्यांची स्थापना केली आहे.
या निर्णयामुळे चार वर्षांचा एकात्मिक शिक्षक शिक्षण पदवी अभ्यासक्रम (ITEP – Integrated Teacher Education Programme) पूर्ण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना शिक्षक भरतीसाठी पात्र होण्याचा मार्ग मोकळा होण्याची शक्यता आहे.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP 2020) नुसार शिक्षक शिक्षण व्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण बदल करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. त्यानुसार 2030 पर्यंत चार वर्षांचा एकात्मिक शिक्षक शिक्षण पदवी अभ्यासक्रम हा शालेय शिक्षकांसाठी किमान पात्रता करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
NCTE च्या या पुढाकारामुळे CTET, STET आणि आगामी शिक्षक भरती प्रक्रियेमध्ये कोणते बदल होऊ शकतात, ITEP म्हणजे काय आणि या निर्णयाचा भावी शिक्षकांवर काय परिणाम होणार आहे, याची सविस्तर माहिती या लेखात जाणून घेऊया.
NCTE कडून शिक्षक भरतीच्या नियमांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी दोन समित्यांची स्थापना
राष्ट्रीय शिक्षक शिक्षण परिषद (National Council for Teacher Education – NCTE) ही भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाशी संबंधित वैधानिक संस्था आहे. देशातील शिक्षक शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यासाठी आणि शिक्षक प्रशिक्षण संस्थांचे नियमन करण्यासाठी ही संस्था कार्य करते.
NCTE ने शिक्षक भरतीसाठी आवश्यक शैक्षणिक पात्रता आणि शिक्षक पात्रता परीक्षांच्या निकषांमध्ये सुधारणा करण्याच्या उद्देशाने दोन स्वतंत्र तज्ज्ञ समित्या स्थापन केल्या आहेत.
या समित्यांच्या माध्यमातून पुढील बाबींचा विचार केला जाणार आहे.
- शालेय शिक्षक भरतीसाठी आवश्यक असलेल्या शैक्षणिक पात्रतेच्या नियमांमध्ये सुधारणा करणे.
- केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET) च्या पात्रता निकषांचा आढावा घेणे.
- राज्य शिक्षक पात्रता परीक्षा (STET) च्या पात्रता निकषांमध्ये आवश्यक बदल सुचविणे.
- चार वर्षांचा ITEP अभ्यासक्रम पूर्ण केलेल्या पदवीधरांना शिक्षक भरतीसाठी पात्र करण्याबाबत नियम निश्चित करणे.
- राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार शिक्षक शिक्षण व्यवस्थेत आवश्यक बदल करणे.
या समित्यांच्या शिफारशींनुसार शिक्षक भरती आणि पात्रता परीक्षांच्या नियमांमध्ये सुधारणा होण्याची शक्यता आहे.
ITEP म्हणजे काय? चार वर्षांचा एकात्मिक शिक्षक शिक्षण पदवी अभ्यासक्रम
ITEP चे पूर्ण नाव Integrated Teacher Education Programme असे आहे. याला मराठीत एकात्मिक शिक्षक शिक्षण कार्यक्रम असे म्हणतात.
हा चार वर्षांचा शिक्षक शिक्षण पदवी अभ्यासक्रम आहे. विद्यार्थ्यांना पदवी शिक्षणासोबतच शिक्षक प्रशिक्षणाचे ज्ञान आणि अध्यापन कौशल्ये एकाच अभ्यासक्रमातून मिळावीत, हा या अभ्यासक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.
NCTE मार्फत शैक्षणिक वर्ष 2023-24 पासून या अभ्यासक्रमाची सुरुवात करण्यात आली आहे.
या अभ्यासक्रमामध्ये विद्यार्थ्यांना पुढील बाबींचे प्रशिक्षण दिले जाते.
- विषयाचे सखोल ज्ञान.
- अध्यापनशास्त्र आणि आधुनिक अध्यापन पद्धती.
- शैक्षणिक मानसशास्त्र.
- बालकांचा विकास आणि अध्ययन प्रक्रिया.
- वर्ग व्यवस्थापन आणि शैक्षणिक नियोजन.
- आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अध्यापनातील वापर.
- शालेय स्तरानुसार अध्यापन कौशल्यांचा विकास.
या अभ्यासक्रमाचा उद्देश भविष्यातील शिक्षकांना अधिक सक्षम, प्रशिक्षित आणि आधुनिक शिक्षणपद्धतींशी परिचित करणे हा आहे.
ITEP पदवीधरांना CTET आणि STET परीक्षेसाठी पात्रता मिळणार?
NCTE ने स्थापन केलेल्या दोन तज्ज्ञ समित्यांमधील हा सर्वात महत्त्वाचा विषय आहे.
चार वर्षांचा ITEP अभ्यासक्रम पूर्ण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना शिक्षक भरती प्रक्रियेत सहभागी होता यावे, यासाठी शिक्षक भरतीचे नियम आणि CTET व STET परीक्षांचे पात्रता निकष सुधारण्याचा विचार सुरू आहे.
ITEP अभ्यासक्रमाची पहिली बॅच 2027 मध्ये पदवी पूर्ण करणार आहे.
त्यामुळे या विद्यार्थ्यांना पदवी पूर्ण झाल्यानंतर शिक्षक भरतीच्या संधी उपलब्ध व्हाव्यात, यासाठी पात्रता नियमांमध्ये आवश्यक सुधारणा करण्याच्या दृष्टीने NCTE ने पुढाकार घेतला आहे.
मात्र, ITEP पदवीधरांसाठी CTET आणि STET परीक्षेची अंतिम पात्रता नेमकी काय असेल, याबाबत अधिकृत सुधारित नियम किंवा अधिसूचना प्रसिद्ध होणे आवश्यक आहे.
NEP 2020 नुसार 2030 पर्यंत शिक्षकांसाठी चार वर्षांची पदवी किमान पात्रता
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (National Education Policy 2020) मध्ये शिक्षक शिक्षणाच्या गुणवत्तेला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे.
या धोरणानुसार सन 2030 पर्यंत चार वर्षांचा एकात्मिक शिक्षक शिक्षण पदवी अभ्यासक्रम (ITEP) हा शालेय शिक्षकांसाठी किमान शैक्षणिक पात्रता करण्याचे उद्दिष्ट मांडण्यात आले आहे.
यामुळे भविष्यात शिक्षक होऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांना पदवी शिक्षणासोबतच व्यावसायिक शिक्षक प्रशिक्षण घेण्यावर अधिक भर द्यावा लागणार आहे.
या बदलामुळे शिक्षक शिक्षणाचा दर्जा उंचावणे, प्रशिक्षित शिक्षकांची उपलब्धता वाढविणे आणि विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण देणे शक्य होईल, अशी अपेक्षा आहे.
NEP 2020 मधील 5+3+3+4 शैक्षणिक रचना काय आहे?
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार भारतातील शालेय शिक्षणाची रचना 5+3+3+4 अशी निश्चित करण्यात आली आहे.
या रचनेमध्ये विद्यार्थ्यांच्या वयोगटानुसार एकूण 15 वर्षांच्या शिक्षणाचे चार टप्प्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले आहे.
1. पायाभूत स्तर (Foundational Stage)
- कालावधी : 5 वर्षे
- वयोगट : 3 ते 8 वर्षे
- समावेश : 3 वर्षे पूर्वप्राथमिक शिक्षण आणि इयत्ता पहिली व दुसरी.
या स्तरावर खेळ, कृती आणि अनुभवाधारित शिक्षणाला महत्त्व दिले जाते.
2. पूर्वतयारी स्तर (Preparatory Stage)
- कालावधी : 3 वर्षे
- वयोगट : 8 ते 11 वर्षे
- समावेश : इयत्ता तिसरी ते पाचवी.
या स्तरावर वाचन, लेखन, गणित आणि कृतीआधारित अध्ययनावर भर दिला जातो.
3. मध्यम स्तर (Middle Stage)
- कालावधी : 3 वर्षे
- वयोगट : 11 ते 14 वर्षे
- समावेश : इयत्ता सहावी ते आठवी.
या स्तरावर विषयाधारित अध्ययन, संकल्पनांचे आकलन आणि अनुभवाधारित शिक्षणाला महत्त्व दिले जाते.
4. माध्यमिक स्तर (Secondary Stage)
- कालावधी : 4 वर्षे
- वयोगट : 14 ते 18 वर्षे
- समावेश : इयत्ता नववी ते बारावी.
या स्तरावर विषयांची सखोल माहिती, चिकित्सक विचार, व्यावसायिक कौशल्ये आणि विद्यार्थ्यांच्या आवडीनुसार विषय निवडीवर भर दिला जातो.
ताज्या घडामोडी (Live Updates)
शिक्षक होऊ इच्छिणाऱ्या उमेदवारांसाठी या निर्णयाचे महत्त्व
NCTE च्या या पुढाकारामुळे शिक्षक होण्याची इच्छा असणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी काही महत्त्वाच्या संधी निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
1. ITEP पदवीधरांना शिक्षक भरतीची संधी
चार वर्षांचा ITEP अभ्यासक्रम पूर्ण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना शिक्षक भरतीसाठी आवश्यक पात्रता उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने नियमांमध्ये सुधारणा होऊ शकते.
2. CTET आणि STET पात्रता निकषांमध्ये सुधारणा
ITEP पदवीधरांचा समावेश करण्यासाठी केंद्रीय आणि राज्य शिक्षक पात्रता परीक्षांच्या नियमांमध्ये बदल होण्याची शक्यता आहे.
3. शिक्षक शिक्षणाचा दर्जा उंचावणार
शिक्षक होण्यापूर्वीच विद्यार्थ्यांना पदवीसोबत व्यावसायिक प्रशिक्षण मिळणार असल्याने अध्यापन कौशल्यांचा विकास होण्यास मदत होईल.
4. 2027 च्या पहिल्या बॅचसाठी महत्त्वपूर्ण निर्णय
ITEP अभ्यासक्रमाची पहिली बॅच 2027 मध्ये पदवीधर होणार असल्याने या विद्यार्थ्यांसाठी पात्रता नियमांमधील सुधारणा महत्त्वपूर्ण ठरणार आहेत.
CTET, STET आणि ITEP संदर्भातील महत्त्वाची माहिती
| तपशील | माहिती |
| संबंधित संस्था | NCTE |
| समित्यांची संख्या | दोन तज्ज्ञ समित्या |
| अभ्यासक्रम | ITEP |
| अभ्यासक्रमाचा कालावधी | चार वर्षे |
| अभ्यासक्रमाची सुरुवात | 2023-24 |
| पहिली बॅच पदवीधर | 2027 |
| संबंधित परीक्षा | CTET आणि STET |
| राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण | NEP 2020 |
| अपेक्षित उद्दिष्ट | 2030 पर्यंत चार वर्षांची एकात्मिक शिक्षक पदवी किमान पात्रता करण्याचे उद्दिष्ट |
महत्त्वाची सूचना
NCTE ने दोन तज्ज्ञ समित्यांची स्थापना करून शिक्षक भरतीचे नियम तसेच CTET आणि STET पात्रता निकषांमध्ये सुधारणा करण्याच्या दिशेने पाऊल उचलले आहे.
मात्र, या समित्यांच्या शिफारशी आणि त्यानंतर प्रसिद्ध होणाऱ्या अधिकृत अधिसूचनेनुसारच अंतिम पात्रता नियम निश्चित होतील. त्यामुळे ITEP पदवीधरांना CTET, STET आणि शिक्षक भरतीसाठी नेमकी कोणती पात्रता लागू होईल, याबाबत NCTE च्या अधिकृत घोषणेची प्रतीक्षा करावी.
अधिकृत संकेतस्थळ: https://ncte.gov.in/
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
1. NCTE ने किती तज्ज्ञ समित्या स्थापन केल्या आहेत?
NCTE ने शिक्षक भरतीचे नियम आणि CTET व STET पात्रता निकषांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी दोन तज्ज्ञ समित्या स्थापन केल्या आहेत.
2. ITEP म्हणजे काय?
ITEP म्हणजे Integrated Teacher Education Programme. हा चार वर्षांचा एकात्मिक शिक्षक शिक्षण पदवी अभ्यासक्रम आहे.
3. ITEP अभ्यासक्रमाची सुरुवात कधी झाली?
ITEP अभ्यासक्रमाची सुरुवात शैक्षणिक वर्ष 2023-24 पासून करण्यात आली आहे.
4. ITEP अभ्यासक्रमाची पहिली बॅच कधी पदवीधर होणार आहे?
ITEP अभ्यासक्रमाची पहिली बॅच 2027 मध्ये पदवी पूर्ण करणार आहे.
5. ITEP पदवीधरांना CTET परीक्षा देता येणार का?
ITEP पदवीधरांना शिक्षक भरतीसाठी पात्र करण्याच्या उद्देशाने CTET आणि STET पात्रता निकषांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी NCTE ने समित्या स्थापन केल्या आहेत. अंतिम पात्रता सुधारित अधिकृत नियमांनुसार निश्चित होईल.
6. ITEP पदवीधरांना शिक्षक भरतीसाठी संधी मिळणार का?
ITEP पदवीधरांना शिक्षक भरती प्रक्रियेत सहभागी होण्यासाठी आवश्यक पात्रता उपलब्ध करून देणे हा NCTE च्या या पुढाकाराचा प्रमुख उद्देश आहे. त्यासाठी अंतिम नियमांची प्रतीक्षा करावी लागेल.
7. NEP 2020 नुसार 2030 पर्यंत कोणता बदल अपेक्षित आहे?
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 नुसार 2030 पर्यंत चार वर्षांचा एकात्मिक शिक्षक शिक्षण पदवी अभ्यासक्रम (ITEP) हा शालेय शिक्षकांसाठी किमान शैक्षणिक पात्रता करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
CTET STET Eligibility Criteria 2026
NCTE ने CTET, STET आणि शिक्षक भरतीच्या पात्रता नियमांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी दोन तज्ज्ञ समित्यांची स्थापना करणे हा शिक्षक शिक्षण क्षेत्रातील महत्त्वाचा पुढाकार आहे. विशेषतः 2027 मध्ये पदवी पूर्ण करणाऱ्या ITEP विद्यार्थ्यांसाठी हा निर्णय महत्त्वाचा ठरणार आहे. आगामी काळात या समित्यांच्या शिफारशी आणि अधिकृत अधिसूचनेनंतर शिक्षक भरतीच्या पात्रतेबाबत अधिक स्पष्टता येईल.
अशाच महत्त्वाच्या शैक्षणिक बातम्या, शिक्षक भरती अपडेट्स, शासन निर्णय, परिपत्रके आणि स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शनासाठी Aapalathakare.in ला नियमित भेट द्या.
