आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS – International Space Station) हे मानवजातीच्या अंतराळ संशोधनातील एक आश्चर्यकारक यश आहे. हे पृथ्वीच्या कक्षेत फिरणारे एक संशोधन केंद्र आहे, जे अनेक देशांच्या सहकार्याने बांधले गेले आहे. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण ISS कसे बांधले गेले, त्याची प्रक्रिया, आणि त्यामागील तंत्रज्ञान याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊया.
परिचय: ISS म्हणजे काय?
आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) हे पृथ्वीपासून सुमारे 400 किलोमीटर उंचीवर निम्न पृथ्वी कक्षेत (Low Earth Orbit) फिरणारे एक कृत्रिम उपग्रह आहे. हे अंतराळात बांधले गेलेले सर्वात मोठे संशोधन केंद्र आहे, जिथे अंतराळवीर राहून वैज्ञानिक प्रयोग करतात. ISS चे बांधकाम 1998 मध्ये सुरू झाले आणि 2011 मध्ये पूर्ण झाले. यात NASA (अमेरिका), Roscosmos (रशिया), ESA (युरोप), JAXA (जपान), आणि CSA (कॅनडा) या अंतराळ संस्थांचा सहभाग आहे.
3500 +प्रश्न असणारे एकमेव मार्गदर्शिका
नवोदय प्रवेश परीक्षा मार्गदर्शिका २०२५
नवोदय प्रवेश परीक्षेला लागणारे महत्वाचा ३५०० प्रश्नांचा सराव एकाच पुस्तकामध्ये -Next Academy
ISS कसे बांधले गेले ? – टप्प्याटप्प्याने माहिती
0
पदवीधर शिक्षकांना मिळणार मुख्याध्यापक/केंद्रप्रमुख पदी पदोन्नती मिळेल पण वेतन मात्र शिक्षक पद इतकेच महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाने दिनांक आठ मे 2019 रोजी...
ISS हे पृथ्वीवर पूर्णपणे बांधून अंतराळात पाठवले गेले नाही, कारण असे करणे अशक्य होते. त्याऐवजी, हे अंतराळातच टप्प्याटप्प्याने असेंबल केले गेले. खालीलप्रमाणे ही प्रक्रिया पार पडली:
ताज्या घडामोडी (Live Updates)
- पहिला टप्पा: झार्या मॉड्यूल (1998)
ISS चा पहिला भाग, ‘झार्या’ (Zarya), 20 नोव्हेंबर 1998 रोजी रशियाच्या प्रोटॉन रॉकेटद्वारे प्रक्षेपित करण्यात आला. झार्या हे एक कंट्रोल मॉड्यूल होते, ज्याने ISS ला सुरुवातीची ऊर्जा आणि नियंत्रण क्षमता प्रदान केली. याला ‘सूर्योदय’ असेही म्हटले जाते. - दुसरा टप्पा: युनिटी मॉड्यूल (1998)
अवघ्या दोन आठवड्यांनंतर, अमेरिकेने ‘युनिटी’ (Unity) हे मॉड्यूल STS-88 स्पेस शटल मोहिमेद्वारे अंतराळात पाठवले. युनिटीने झार्यासोबत जोडणी करून ISS ची मूलभूत रचना तयार केली. ही दोन मॉड्यूल्स जोडण्यासाठी अंतराळवीरांनी अंतराळ चाल (Spacewalk) केली. - तिसरा टप्पा: झ्वेझदा मॉड्यूल (2000)
जुलै 2000 मध्ये रशियाने ‘झ्वेझदा’ (Zvezda) हे मॉड्यूल प्रक्षेपित केले. हे ISS चे जीवन समर्थन केंद्र (Life Support Module) आहे, जिथे अंतराळवीर राहू शकतात. यानंतर ISS वर कायमस्वरूपी मानवी उपस्थिती सुरू झाली. - पुढील विस्तार: ट्रस आणि सोलर पॅनल्स
2000 ते 2009 या काळात, ISS ला ट्रस स्ट्रक्चर (Integrated Truss Structure) आणि सोलर पॅनल्स जोडण्यात आले. हे सोलर पॅनल्स ISS ला सूर्यप्रकाशापासून ऊर्जा पुरवतात. यासाठी अनेक स्पेस शटल मोहिमा आणि रशियन प्रोटॉन रॉकेट्स वापरल्या गेल्या. - प्रयोगशाळा मॉड्यूल्स: डेस्टिनी, किबो, कोलंबस
- डेस्टिनी (2001): अमेरिकेने प्रक्षेपित केलेली ही प्रयोगशाळा ISS चे मुख्य संशोधन केंद्र आहे.
- किबो (2008-2009): जपानने विकसित केलेले हे मॉड्यूल अनेक वैज्ञानिक प्रयोगांसाठी वापरले जाते.
- कोलंबस (2008): युरोपियन स्पेस एजन्सीने बनवलेले हे मॉड्यूल सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षण संशोधनासाठी प्रसिद्ध आहे.
- अंतिम टप्पा: नौका आणि प्रिचाल (2021)
2021 मध्ये रशियाने ‘नौका’ (Nauka) हे संशोधन मॉड्यूल आणि ‘प्रिचाल’ (Prichal) हे डॉकिंग मॉड्यूल जोडले. यामुळे ISS ची क्षमता आणि कार्यक्षमता वाढली. - सतत देखभाल आणि अपग्रेड
ISS चे बांधकाम 2011 मध्ये पूर्ण झाले असले तरी, त्याची देखभाल आणि अपग्रेड्स सुरूच आहेत. 2021-2023 मध्ये iROSA (ISS Roll-Out Solar Arrays) जोडले गेले, जे नवीन सोलर पॅनल्स आहेत.
ISS बांधण्यासाठी वापरलेली तंत्रज्ञान आणि साधने
- रॉकेट्स: प्रोटॉन, सोयुझ, फाल्कन 9 आणि स्पेस शटल्स यांसारख्या रॉकेट्सचा वापर मॉड्यूल्स अंतराळात नेण्यासाठी झाला.
- रोबोटिक आर्म्स: कॅनडाने बनवलेली ‘कॅनाड आर्म 2’ ही रोबोटिक हाताने मॉड्यूल्स जोडण्यात मदत केली.
- स्पेसवॉक्स: अंतराळवीरांनी अंतराळात चाल करून मॉड्यूल्स एकमेकांना जोडले.
- सौर ऊर्जा: ISS ला ऊर्जा देण्यासाठी 100 किलोवॅट क्षमतेची सोलर पॅनल्स बसवली गेली.
ISS ची वैशिष्ट्ये
- वजन: सुमारे 410,000 किलोग्रॅम (900,000 पौंड)
- लांबी: 108.4 मीटर (ट्रससह)
- खोली: 1,000 घनमीटर
- कक्षा: पृथ्वीपासून 400 किमी उंचीवर, दर 90-93 मिनिटांनी एक प्रदक्षिणा
- क्रू: 7 अंतराळवीर राहू शकतात
ISS बांधण्यामागील आव्हाने
- खर्च: ISS बांधण्यासाठी सुमारे 150 अब्ज डॉलर्स लागले.
- सहकार्य: वेगवेगळ्या देशांच्या अंतराळ संस्थांमध्ये समन्वय साधणे कठीण होते.
- तांत्रिक अडचणी: अंतराळातील सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षण आणि वातावरणामुळे बांधकामात अडथळे आले.
- देखभाल: ISS ची नियमित देखभाल आणि दुरुस्ती आवश्यक आहे.
आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) हे अंतराळातील मानवी कौशल्याचे प्रतीक आहे. 1998 मध्ये सुरू झालेली ही प्रक्रिया 40 हून अधिक मोहिमांनंतर 2011 मध्ये पूर्ण झाली. आज ISS वैज्ञानिक संशोधन, अंतराळ संनियंत्रण आणि भविष्यातील मिशन्ससाठी एक महत्त्वाचा आधार आहे. मराठीत ISS बद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी आमचे ब्लॉग फॉलो करा!
