वरिष्ठ व निवड वेतनश्रेणी प्रशिक्षण २०२६: कृती संशोधन आणि नवोपक्रमासाठी १०० सर्वोत्तम विषय
शिक्षक मित्रांनो, सध्या ‘वरिष्ठ आणि निवड वेतनश्रेणी प्रशिक्षण २०२६’ ची धांदल सुरू आहे. या प्रशिक्षणाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अनिवार्य टप्पा म्हणजे ‘कृती संशोधन’ (Action Research) आणि ‘नवोपक्रम’ (Innovation) पूर्ण करून त्याचा अहवाल सादर करणे.
अनेकदा कोणता विषय निवडावा, जो सोपा, नाविन्यपूर्ण आणि आपल्या शालेय विद्यार्थ्यांसाठी खऱ्या अर्थाने उपयुक्त ठरेल, याबद्दल आपल्या मनात संभ्रम असतो. तुमची हीच अडचण दूर करण्यासाठी आम्ही खास तुमच्यासाठी घेऊन आलो आहोत कृती संशोधन आणि नवोपक्रमाच्या १०० अद्ययावत विषयांची भलीमोठी यादी!
या यादीमध्ये सद्यस्थितीतील शैक्षणिक बदल, ‘निपुण भारत’ (FLN), डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर, भाषा, गणित, विज्ञान आणि विद्यार्थी व्यक्तिमत्त्व विकास अशा विविध गटांतील नावीन्यपूर्ण विषयांचा समावेश करण्यात आला आहे.
चला तर मग, खालील यादीतून तुमच्या आवडीचा आणि शाळेच्या गरजेनुसार योग्य विषय निवडा आणि आपल्या प्रशिक्षणाचे काम आणखी सोपे करा!
वरिष्ठ व निवड वेतनश्रेणी प्रशिक्षण मूल्यमापन सूचना
अ) कृती संशोधन विषय (Action Research Topics)
१. भाषा विषय (मराठी/इंग्रजी)
१. विद्यार्थ्यांच्या मराठी वाचन गतीत सुधारणा घडवून आणण्यासाठी नियमित वाचन सरावाचा परिणाम अभ्यासणे.
२. विद्यार्थ्यांच्या मराठी लेखन कौशल्यातील चुका कमी करण्यासाठी चित्रवर्णन पद्धतीचा वापर.
३. इंग्रजीतील शब्दसंग्रह वाढविण्यासाठी शब्दकार्डाचा वापर.
४. विद्यार्थ्यांची इंग्रजी वाक्यरचना सुधारण्यासाठी दैनंदिन वाक्यलेखनाचा उपयोग.
५. विद्यार्थ्यांच्या हिंदी वाचन कौशल्यातील अडचणी दूर करण्यासाठी कृतीआधारित अध्यापन.
६. विद्यार्थ्यांना विरामचिन्हांचा योग्य वापर करता यावा यासाठी विविध भाषिक खेळांचा वापर.
७. विद्यार्थ्यांच्या आकलन क्षमतेत वाढ करण्यासाठी परिच्छेद वाचन व प्रश्नोत्तर पद्धतीचा वापर.
८. विद्यार्थ्यांची मौखिक अभिव्यक्ती सुधारण्यासाठी कथाकथन पद्धतीचा परिणाम अभ्यासणे.
९. विद्यार्थ्यांच्या शब्दलेखनातील चुका कमी करण्यासाठी शब्दलेखन स्पर्धेचा वापर.
१०. विद्यार्थ्यांमध्ये स्वतंत्र लेखनाची आवड निर्माण करण्यासाठी दैनंदिनी लेखनाचा परिणाम अभ्यासणे.
११. प्राथमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांचे वाचन व आकलन कौशल्य सुधारण्यासाठी ‘कथा वाचन आणि चित्रवर्णन तंत्राचा’ एकत्रित परिणाम.
१२. विद्यार्थ्यांची बहुभाषिक क्षमता (मराठी व इंग्रजी) वाढवण्यासाठी ‘दैनंदिन द्विभाषिक शब्दकोश’ निर्मितीचा प्रभाव.
१३. शिष्यवृत्ती व नवोदय परीक्षेच्या धर्तीवर विद्यार्थ्यांची उतारा आकलन क्षमता वाढवण्यासाठी सराव तंत्रांचा वापर.
१४. विद्यार्थ्यांचे हस्ताक्षर सुधारण्यासाठी नियमित सरावाचा परिणाम.
१५. इंग्रजी स्पेलिंगमधील चुका कमी करण्यासाठी विविध उपक्रमांचा वापर.
२. गणित विषय
१६. विद्यार्थ्यांची गणितीय मूलभूत क्रिया सुधारण्यासाठी कृतीआधारित अध्यापनाचा वापर.
१७. अपूर्णांक संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी प्रत्यक्ष वस्तूंचा वापर.
१८. भूमितीय आकृत्या समजण्यासाठी प्रतिकृती व शैक्षणिक साहित्याचा वापर.
१९. विद्यार्थ्यांच्या गणितीय समस्या सोडविण्याच्या क्षमतेचा विकास करण्यासाठी दैनंदिन जीवनातील उदाहरणांचा वापर.
२०. पाढे पाठांतरातील अडचणी दूर करण्यासाठी गणितीय खेळांचा वापर.
२१. विद्यार्थ्यांची दशांश अपूर्णांक समज वाढविण्यासाठी कृतींचा वापर.
२२. गणितातील शाब्दिक उदाहरणे सोडविण्याची क्षमता वाढविण्यासाठी टप्प्याटप्प्याने अध्यापन.
२३. विद्यार्थ्यांची गणित विषयातील भीती कमी करण्यासाठी आनंददायी गणित उपक्रमांचा परिणाम अभ्यासणे.
२४. क्षेत्रफळ व परिमिती संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी परिसर निरीक्षणाचा वापर.
२५. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक गणित कौशल्यात वाढ करण्यासाठी नियमित सरावाचा परिणाम अभ्यासणे.
२६. विद्यार्थ्यांमध्ये तार्किक विचार (Logical Thinking) विकसित करण्यासाठी ‘कोडी व बुद्धिमत्ता चाचणी’ यांचा सराव.
२७. वेगाने गणितीय आकडेमोड करण्यासाठी ‘वैदिक गणित’ तंत्रांचा विद्यार्थ्यांच्या अचूकतेवर होणारा परिणाम.
२८. विद्यार्थ्यांची संख्याज्ञान क्षमता विकसित करण्यासाठी कृती संशोधन.
२९. गुणाकार व भागाकारातील अडचणी दूर करण्यासाठी प्रत्यक्ष वस्तूंचा वापर.
३०. गणित विषयात शैक्षणिक साहित्याच्या वापराचा अध्ययन निष्पत्तीवर होणारा परिणाम.
३. विज्ञान व पर्यावरण
३१. विद्यार्थ्यांची विज्ञान विषयातील निरीक्षण क्षमता वाढविण्यासाठी प्रयोग पद्धतीचा वापर.
३२. पाण्याचे महत्त्व समजावून देण्यासाठी स्थानिक जलस्रोतांच्या अभ्यासाचा परिणाम.
३३. विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरण संवर्धनाची जाणीव निर्माण करण्यासाठी वृक्षसंवर्धन उपक्रम.
३४. विज्ञानातील कठीण संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी प्रतिकृतींचा वापर.
३५. विद्यार्थ्यांची वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करण्यासाठी प्रश्नाधारित अध्यापन.
३६. विद्यार्थ्यांमध्ये स्वच्छतेच्या सवयी विकसित करण्यासाठी शालेय स्वच्छता उपक्रम.
३७. जैवविविधतेची माहिती वाढविण्यासाठी परिसरातील वनस्पतींचे निरीक्षण.
३८. विद्यार्थ्यांमध्ये कचरा वर्गीकरणाची सवय विकसित करण्यासाठी कृती कार्यक्रम.
३९. सौरऊर्जेविषयी विद्यार्थ्यांचे ज्ञान वाढविण्यासाठी प्रात्यक्षिकांचा वापर.
४०. आरोग्यविषयक चांगल्या सवयी विकसित करण्यासाठी आरोग्य शिक्षण उपक्रम.
४१. ‘टाकाऊतून टिकाऊ’ प्रतिकृतींचा विज्ञान आकलनावरील प्रभाव.
४२. शालेय स्तरावर कचरा व्यवस्थापन व प्लास्टिक मुक्तीसाठी विद्यार्थ्यांच्या कृती-सत्राचा अभ्यास.
४३. ‘माझी छोटी प्रयोगशाळा’ या उपक्रमाद्वारे प्रश्नाधारित अध्ययनाचा प्रभाव.
४४. ‘शालेय परसबाग’ आणि ‘पाणी बचत’ योजनेचा परिणाम अभ्यासणे.
४५. स्थानिक पक्षी आणि प्राण्यांचे निरीक्षण करून विज्ञानाची आवड निर्माण करणे.
४. सामाजिक शास्त्रे आणि व्यक्तिमत्त्व विकास
४६. विद्यार्थ्यांची नकाशा वाचन क्षमता वाढविण्यासाठी नकाशा कृतींचा वापर.
४७. इतिहासातील घटनांचा कालक्रम समजण्यासाठी कालरेषा पद्धतीचा वापर.
४८. विद्यार्थ्यांना भारतीय संविधानातील मूलभूत कर्तव्यांची जाणीव करून देण्यासाठी उपक्रम.
४९. स्थानिक इतिहासाविषयी विद्यार्थ्यांची माहिती वाढविण्यासाठी क्षेत्रभेटीचा वापर.
ताज्या घडामोडी (Live Updates)
५०. भूगोलातील दिशाज्ञान विकसित करण्यासाठी प्रत्यक्ष परिसर निरीक्षण.
ब) नवोपक्रम विषय (Innovation Topics)
५. भाषा विकास व वाचन (नवोपक्रम)
५१. शब्दांचा खजिना – दररोज नवीन शब्द शिकण्याचा उपक्रम.
५२. गोष्टींची दुनिया – विद्यार्थ्यांकडून गोष्टी सांगण्याचा उपक्रम.
५३. बोलकी पुस्तके – ऑडिओच्या माध्यमातून वाचन विकास.
५४. माझी शब्दभिंत – वर्गात शब्दसंग्रह भिंत तयार करणे.
५५. आजचा इंग्रजी संवाद – दररोज पाच इंग्रजी वाक्यांचा सराव.
५६. वाचन दूत – विद्यार्थ्यांना वाचनाची जबाबदारी देणे.
५७. माझी छोटी बातमी – विद्यार्थ्यांकडून बातमी लेखन व सादरीकरण.
५८. म्हणींची मेजवानी – म्हणींचे अर्थ व उपयोग शिकविणे.
५९. भाषामित्र – जोडीने भाषा अध्ययन करण्याचा उपक्रम.
६०. माझे पहिले पुस्तक – विद्यार्थ्यांकडून स्वतःचे छोटे पुस्तक तयार करणे.
६. गणितातील नवोपक्रम
६१. गणिताची जादूची पेटी – गणितीय साहित्याद्वारे अध्ययन.
६२. पाढ्यांचा जिना – पाढे शिकण्यासाठी आकर्षक जिना तयार करणे.
६३. गणित बाजार – प्रत्यक्ष खरेदी-विक्रीतून गणित शिकणे.
६४. आकृती शोध मोहीम – परिसरातील भौमितिक आकृत्या शोधणे.
६५. गणित प्रश्नमंजुषा – आठवड्यातून एकदा गणित स्पर्धा.
६६. मोजमाप मित्र – परिसरातील वस्तूंचे मोजमाप करणे.
६७. गणित कोडे दिवस – दररोज एक गणिती कोडे.
६८. अपूर्णांक समजून घेऊया – प्रत्यक्ष वस्तूंच्या साहाय्याने अध्ययन.
६९. गणित भिंतपत्रिका – विद्यार्थ्यांच्या गणिती कल्पनांचे प्रदर्शन.
७०. खेळातून गणित – गणितीय संकल्पनांवर आधारित खेळ तयार करणे.
७. विज्ञान व पर्यावरण (नवोपक्रम)
७१. माझी प्रयोगशाळा – वर्गात कमी खर्चातील विज्ञान प्रयोग कोपरा.
७२. एक विद्यार्थी एक प्रयोग – विद्यार्थ्यांकडून प्रयोग सादरीकरण.
७३. बीज ते वृक्ष – बियांच्या वाढीचे निरीक्षण व नोंद.
७४. पाण्याचा थेंब वाचवा – पाणी बचतीचा विद्यार्थी उपक्रम.
७५. कचऱ्यातून कला – टाकाऊ वस्तूंपासून उपयुक्त वस्तू निर्मिती.
७६. औषधी वनस्पती उद्यान – शालेय परिसरात वनस्पतींची माहिती व लागवड.
७७. पक्षी मित्र – स्थानिक पक्ष्यांचे निरीक्षण व नोंदवही.
७८. विज्ञान प्रश्नपेटी – विद्यार्थ्यांच्या वैज्ञानिक प्रश्नांचे संकलन.
७९. ऊर्जा बचत पथक – शाळेतील ऊर्जा बचतीसाठी विद्यार्थी सहभाग.
८०. हवामान निरीक्षण केंद्र – तापमान व हवामानाची दैनंदिन नोंद.
८. डिजिटल शिक्षण, तंत्रज्ञान व शालेय व्यवस्थापन
८१. QR कोड अध्ययन दालन – QR कोडद्वारे शैक्षणिक साहित्य उपलब्ध करणे.
८२. माझी डिजिटल प्रश्नमंजुषा – ऑनलाइन प्रश्नमंजुषा तयार करणे.
८३. एक धडा एक व्हिडिओ – प्रत्येक घटकासाठी छोटा शैक्षणिक व्हिडिओ.
८४. डिजिटल शब्दकोश – विद्यार्थ्यांनी तयार केलेला डिजिटल शब्दसंग्रह.
८५. स्मार्ट स्वाध्याय वही – QR कोडद्वारे स्वाध्याय व सराव.
८६. AI आधारित अध्ययन सहाय्य – कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने शैक्षणिक साहित्य निर्मिती.
८७. डिजिटल भित्तिपत्रिका – विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांचे डिजिटल प्रदर्शन.
८8. ई-वाचनालय – डिजिटल पुस्तकांचा संग्रह तयार करणे.
८९. माझे शैक्षणिक पॉडकास्ट – विद्यार्थ्यांकडून शैक्षणिक ध्वनिमुद्रिका तयार करणे.
९०. आनंददायी शनिवार – आनंददायी कृती व कौशल्य विकास.
९१. विद्यार्थी संसद – लोकशाही मूल्यांचा प्रत्यक्ष अनुभव.
९२. माझी जबाबदारी – प्रत्येक विद्यार्थ्याला वर्गातील एक जबाबदारी.
९३. कौशल्य विकास कट्टा – विद्यार्थ्यांच्या विविध कौशल्यांचे प्रदर्शन.
९४. माझे गाव माझी शाळा – ग्रामस्थांच्या सहभागातून अध्ययन.
९५. आनंद पेटी – विद्यार्थ्यांच्या कल्पना व समस्या जाणून घेण्यासाठी उपक्रम.
९६. गुणगौरव भिंत – विद्यार्थ्यांच्या विविध गुणांचा गौरव.
९७. एक विद्यार्थी एक झाड – पर्यावरण संवर्धनाची जबाबदारी.
९८. पालक ज्ञानमित्र – पालकांच्या कौशल्यांचा अध्ययनासाठी उपयोग.
९९. माझी प्रगती माझ्या हातात – विद्यार्थ्यांचे स्वयंमूल्यमापन व प्रगती नोंद.
१००. समावेशक शिक्षण – विशेष गरजा असलेल्या विद्यार्थ्यांचा (CWSN) मुख्य प्रवाहात समावेश.













